سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ . . . فرمود : « يعنى فتنه‌ها در افاق زمين » . « 1 » و نيز حضرت صادق عليه السّلام فرمود : « آيات در آفاق ، انتقاض آفاق است » . « 2 » يعنى به هم خوردن و درهم و برهم شدن اوضاع ، پس در اين سال هرج و مرج و فتنه و آشوب شدت پيدا كند به طورى كه همه را خوف شامل شود ، چنان‌كه در خوف و جوع ذكر شد ، جنگ و فتنه شرق و غرب را فراگيرد . چنان‌كه حضرت باقر عليه السّلام فرمود : « اهل شرق اختلاف كنند و به هم درافتند و هم‌چنين اهل غرب ، بلكه اهل قبله نيز ، پس مردم در زحمت و مشقت شديد افتند از آن‌چه به ايشان مىرسد از خوف ، پس هم‌چنان بر اين حال خواهند بود تا اين‌كه نداى آسمانى بلند شود » . « 3 » و نيز فرمود : « اى جابر ! در آن سال اختلاف بسيار است در هر زمين از ناحيهء غرب « 4 » ( يا عرب ) » . بيش از همه در ناحيهء عراق است . كه حضرت صادق عليه السّلام فرمود : « اهل عراق را خوفى شامل شود كه ايشان را قرار نباشد » . « 5 » امير المؤمنين عليه السّلام نيز به فتنهء شرق و غرب اشاره فرموده ، فرمود : « ايها الناس از من بپرسيد پيش از آن‌كه فتنهء شرقيه پاى خود را بلند كند و در زير پاى خود لگدمال كند و فتنهء غربيه نيز آتش خود را مشتعل سازد » . « 6 » ظاهر آن است كه مراد از فتنهء شرقيه بيرق‌هايى است كه از مشرق از طرف خراسان ظاهر مىشود و مراد از فتنهء غربيه فتنهء مصر و شام است . سلمان فارسى نيز به اين اشاره كرده در خطبهء خود بعد از ذكر نفس زكيه ، فرمود : « وعدهء ما بين شما و وقوع اين حادثه

--> ( 1 ) - بحار 52 / 221 ؛ اثباة الهداة 3 / 732 ح 81 . ( 2 ) - معجم احاديث الامام المهدى 5 / 391 ح 1828 . ( 3 ) - بحار 52 / 235 ح 103 . ( 4 ) - غيبت طوسى 442 ح 434 ؛ بحار 52 / 237 ح 105 . ( 5 ) - ارشاد مفيد 2 / 353 ح 23 ؛ بحار 52 / 222 ح 85 . ( 6 ) - الزام الناصب 2 / 118 ؛ بحار 51 / 57 ح 48 تا 52 .